مسائل حکمرانی

مسائل حکمرانی

نظریه‌ی دولت در ایران پس از انقلاب اسلامی 57

نوع مقاله : گزارش نشست علمی

نویسندگان
1 دانش آموخته‌ی دکترای علوم سیاسی دانشگاه تهران
2 پژوهشگر ارشد مطالعات تمدنی
چکیده
این نشست گفتگویی میان سید جواد طاهایی و عطاءالله بیگدلی است و به پرسش از نظریه‌ی دولت در ایران پس از انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ می‌پردازد. این پرسش با رهیافتی ایجابی دنبال می‌شود، یعنی انقلاب نه تنها به‌عنوان واکنش به بی‌عدالتی، استبداد و وابستگی، بلکه به عنوان تأسیس امری تازه بررسی می‌شود. ضرورت طرح این پرسش دوگانه است؛ از یک سو، بحران جهانی مفهوم دولت در دوره‌ای که تمرکزگرایی جای خود را به شبکه و دولت تنظیم‌گر می‌دهد، دولت را که نماد وحدت و جهت است، با پرسشی وجودی روبه‌رو کرده است. از سوی دیگر، روایت رایجی که انقلاب ۵۷ را تنها یک «نه» بزرگ به بی‌عدالتی، استبداد و وابستگی خوانده و بُعد سازنده‌ی آن را نادیده گرفته است. استدلال آغازین آن است که انقلاب، برخلاف شورش و اعتراض، انتقال از وضعی به وضعی دیگر است و از این‌رو پرسش از وجه ایجابی آن مجاز است. لذا می‌گوید ایران فاقد نظریه‌ای منسجم درباره‌ی دولت انقلابی است.
طاهایی انقلاب را از سنخ فلسفه می‌داند و نه جامعه‌شناسی، و با الهام از هانا آرنت، سپهر عمومی و فضای مردمی را که همزمان با نهادهای انقلابی پدید آمد، برجسته‌تر از دولت می‌شمارد. در این نگاه، جمهوری فضایی از تعاملات آزاد میان افراد مسئولیت‌پذیر است و دولت تنها بخشی از آن. نهادهایی مانند کمیته، جهاد سازندگی و سپاه، از این سپهر و به شکلی خودجوش برآمدند و از این رو متعلق به «سیاست» هستند، نه «دولت». بیگدلی این ادعا را می‌پذیرد، اما خود پرسش را در چارچوبی متعارف می‌بیند و پیشنهاد می‌کند میان «بدنه‌ی طبقه‌ی متوسط» و «جامعه‌ی ایمانی» تفکیک شود، زیرا این تفکیک روشن می‌کند که چرا انقلاب رخ داد، از دولت چه می‌خواست و وجوه سلبی و ایجابی آن کدامند. او دو تصمیم تاریخی ایرانیان را در دو سده‌ی گذشته برمی‌شمارد: همسان‌سازی دولت با استبداد در اندیشه‌ی ایرانی، و گرایش به «ایده‌ی ترکیب» میان سنت ایرانی، اسلام و غرب؛ که قاجار، پهلوی و جمهوری اسلامی هر کدام آن را تجربه کردند.
در پایان، هر دو طرف بر آنند که دولت در ایران فاقد نقطه‌ی جمع مشترک است و بیش از آنکه در زبان علوم اجتماعی متعارف بگنجد، نیازمند واژگانی تازه است؛ دولتی که هنوز عینیت سیاسی نیافته اما برای آن هزینه شده است.
کلیدواژه‌ها