عضواسبق شورای نگهبان قانون اساسی و هیئت علمی حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران
چکیده
این گفتوگو با عنوان «قانون اساسی در میدان عمل»، حاصل مصاحبهی محمدهادی محمودی با دکتر غلامحسین الهام (حقوقدان، عضو سابق شورای نگهبان و سخنگوی پیشین دولت) است که به بررسی انتقادی مناسبات میان مبانی نظری، ساختار نهادی و چالشهای کارکردی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران اختصاص دارد. دغدغهی محوری این گفتوگو، یافتن الگویی برای رفع تعارضها و ناکارآمدیهای ساختار سیاسی بدون فروافتادن در ورطهی گسست، بیثباتی یا الغای تعهدات بنیادین حاکمیت است. در بُعد مبانی نظری، با تأکید بر تقدم «نظام سیاسی» و «ارادهی مؤسسِ» برآمده از انقلاب اسلامی بر «نظام حقوقی»، استدلال میشود که قانون اساسی سندی مجرد از رخداد تاریخی و آرمانهای جمعی ملت نیست؛ ازاینرو، دگرگونی بنیادین آن را نمیتوان به روندهای صوری یا همهپرسیهای مبهم و نامتعین تقلیل داد. همچنین با طرح تقدم حقوق بنیادین بر قانون اساسی، کارویژهی متن حقوقی نه خلق یا سلب دلبخواهی حقوق، بلکه تضمین تعهدات عمومی دولت -بهویژه در حوزهی عدالت اجتماعی، آموزش رایگان و دادرسی عادلانه- دانسته شده و نسبت به تضعیف این اصول با تمسک به دشواریهای اجرایی هشدار داده میشود. در ساحت آسیبشناسی ساختار قدرت، گفتوگو به ابهام در الگوی تفکیک قوا (آمیختگی نامتوازن مدلهای ریاستی و پارلمانی)، تداخل وظایف و گسترش نظارتها و تقنینهای مختلکنندهی قوهی مقننه در امور اجرایی بدون پذیرش مسئولیت همارز، تکثیر شوراها و مراجع تصمیمگیری موازی، و نیز تمرکز بیشازحد وظایف حل تعارض پیرامون اصل ۱۱۰ اشاره میکند. در زمینهی بازنگری و تفسیر، بر ضرورت شکلگیری یک «نظریهی منسجم برای تحدید حدود تغییر» در چارچوب اصل ۱۷۷ تأکید شده تا اصول هویتبخش و تغییرناپذیر نظام، جمهوریت، اتکا به آرای عمومی و ولایت امر دستخوش تزلزل نشوند. افزون بر این، با واکاوی جایگاه هنجاری «مقدمهی قانون اساسی»، رویهی تفسیری شورای نگهبان از حیث شفافیت، پایبندی به روششناسی حقوقی منسجم، انتشار عمومی درخواستها و مشروح مذاکرات، و تمایز میان سنخ تفسیر فقهی و حقوقی به بوتهی نقد گذاشته شده است. پیام بنیادین گفتوگو، اتخاذ رویکرد «اصلاح بدون گسست» است که اولویت را نه به تغییر شتابزدهی متن، بلکه به انضباطبخشی به رویههای فرامتنی و شفافسازی خطوط تفکیک قوا در صحنهی عمل سیاسی میدهد.